Υπάρχουν άνθρωποι που δεν επιλέγουν συνειδητά τη συναισθηματική απόσταση, κι όμως καταλήγουν ξανά και ξανά να ερωτεύονται ανθρώπους που δεν μπορούν να τους αγαπήσουν πραγματικά. Ανθρώπους συναισθηματικά κλειστούς, ασταθείς, ψυχρούς, με αμφιθυμική τάση, ακόμα και ανθρώπους που είναι συναισθηματικά ανίκανοι να δημιουργήσουν ουσιαστική οικειότητα μέσα στη σχέση. Και όσο περισσότερο απομακρύνεται ο άλλος, τόσο βαθύτερα φαίνεται να βυθίζεται η ανάγκη.
Αυτό το φαινόμενο συχνά παρερμηνεύεται ως κακή επιλογή, αδυναμία ή υπερβολικός ρομαντισμός. Όμως η ανθρώπινη έλξη δεν γεννιέται μόνο από τη λογική. Πολύ συχνά γεννιέται από το ασυνείδητο. Από κομμάτια της ψυχής που αναζητούν να ξαναζήσουν, να κατανοήσουν ή να διορθώσουν κάτι παλιό.
Ο Erich Fromm είχε γράψει πως οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν ότι το πρόβλημα είναι να βρουν το σωστό άτομο, ενώ το βαθύτερο ζήτημα είναι η ικανότητα να αγαπήσουν και να αγαπηθούν. Η αγάπη δεν είναι μόνο συναίσθημα. Είναι και ψυχική δυνατότητα, της οποίας την ποιότητα καθορίζει το βίωμα. Όταν κάποιος μεγαλώνει μέσα σε συναισθηματική αστάθεια, η ίδια του η αντίληψη για την αγάπη διαμορφώνεται μέσα από την έλλειψη.
Ένα παιδί που δεν έλαβε σταθερή συναισθηματική ανταπόκριση, συχνά μαθαίνει ότι η αγάπη δεν είναι κάτι ασφαλές και διαθέσιμο. Είναι κάτι που πρέπει να κερδίσει. Να αποδείξει ότι αξίζει. Έτσι, στην ενήλικη ζωή, η συναισθηματική απόσταση δεν βιώνεται απαραίτητα ως κάτι επικίνδυνο για τον ψυχισμό του, αλλά ως πρόκληση. Σαν ένας γνώριμος ψυχικός χάρτης που μπορεί να αναγνωρίσει.
Η ψυχαναλύτρια Karen Horney περιέγραφε ότι πολλοί άνθρωποι ζουν με μια βαθιά ασυνείδητη ανάγκη επιβεβαίωσης της αξίας τους. Όταν λοιπόν συναντούν έναν άνθρωπο που δεν δίνεται ολοκληρωμένα, ενεργοποιείται ένας εσωτερικός αγώνας που αντηχεί μέσα τους: «αν με αγαπήσει αυτός ο άνθρωπος, τότε ίσως τελικά αξίζω».
Και κάπως έτσι, η αγάπη μετατρέπεται σε ψυχική δοκιμασία.
Ο άνθρωπος αρχίζει να εστιάζει στα μικρά σημάδια ενδιαφέροντος. Σε λίγες στιγμές τρυφερότητας. Σε υποσχέσεις, βλέμματα, πιθανότητες. Δημιουργείται μια εσωτερική φαντασίωση για το ποιος θα μπορούσε να γίνει ο άλλος, ενώ η πραγματικότητα αρχίζει να χάνεται. Δεν αγαπά πλέον αυτό που υπάρχει. Αγαπά αυτό που ελπίζει ότι θα υπάρξει.
Ο Jacques Lacan έλεγε πως συχνά δεν ερωτευόμαστε τον άλλον όπως πραγματικά είναι, αλλά αυτό που φανταζόμαστε ότι θα καλύψει μέσα μας. Έτσι, ο ανικανοποίητος έρωτας αποκτά σχεδόν υπαρξιακή διάσταση. Δεν αφορά μόνο τον σύντροφο. Αφορά την ανάγκη να θεραπευτεί ένα βαθύτερο αίσθημα ανεπάρκειας ή εγκατάλειψης που έχει ζήσει το άτομο στα παιδικά του χρόνια.
Παράλληλα, υπάρχει και κάτι ακόμη η εξιδανίκευση του απρόσιτου. Ο άνθρωπος έχει την τάση να επενδύει περισσότερο ψυχικά σε ό,τι δεν κατακτά εύκολα. Ο ψυχολόγος Otto Kernberg ανέλυσε πως σε πολλές σχέσεις δημιουργείται μια σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη για σύνδεση και στον φόβο της πραγματικής οικειότητας. Κάποιες φορές, το να αγαπάμε έναν απρόσιτο άνθρωπο μάς προστατεύει ασυνείδητα από τον φόβο της αληθινής εγγύτητας που υπάρχει μέσα μας και αρνούμαστε να δούμε.
Η πραγματική αγάπη δεν είναι μόνο όμορφη και γεμάτη από τρυφερά συναισθήματα. Σε εξαναγκάζει να εκτεθείς, να φανείς. Να χαλαρώσεις τις άμυνες. Να επιτρέψεις σε κάποιον να σε δει χωρίς μάσκες, χωρίς την περσόνα που έχεις δομήσει για την κοινωνική σου εικόνα. Και αυτό για πολλούς ανθρώπους είναι πιο τρομακτικό από την ίδια την απόρριψη.
Έτσι, ο έρωτας προς συναισθηματικά μη διαθέσιμους ανθρώπους μπορεί να λειτουργεί και σαν ασφαλής απόσταση. Υπάρχει πόθος, ένταση, φαντασία, αλλά όχι πλήρης συνάντηση. Όχι πραγματική παράδοση στη σχέση.
Ο Rollo May, σημαντικός υπαρξιακός ψυχολόγος, είχε γράψει ότι ο σύγχρονος άνθρωπος φοβάται βαθιά την αυθεντική εγγύτητα, γιατί μέσα σε αυτή κινδυνεύει να χάσει τις άμυνες που έχτισε για να επιβιώσει. Έτσι πολλές σχέσεις παραμένουν σε μια διαρκή εκκρεμότητα. Ο ένας περιμένει και ο άλλος απομακρύνεται, και αυτό συνεχίζεται με αντιστροφή των ρόλων. Όταν ο ένας κουράζεται να περιμένει και απομακρύνεται, ο άλλος επιστρέφει και περιμένει. Και έτσι αυτός ο κύκλος δεν σταματά μέχρι να εξαντληθούν όλα τα ψυχικά αποθέματα. Έτσι, η σχέση τρέφεται περισσότερο από την προσδοκία παρά από την πραγματική παρουσία.
Το πιο οδυνηρό όμως είναι πως οι άνθρωποι που μένουν σε τέτοιες δυναμικές συχνά κατηγορούν τον εαυτό τους. Πιστεύουν ότι δεν ήταν αρκετά όμορφοι, αρκετά σημαντικοί ή αρκετά αγαπήσιμοι. Δεν βλέπουν ότι πολλές φορές ο άλλος άνθρωπος δεν μπορεί να αγαπήσει όχι επειδή εκείνοι δεν αξίζουν, αλλά επειδή ο ίδιος είναι αποκομμένος από τη δική του συναισθηματική ικανότητα.
Ορισμένοι άνθρωποι έχουν μάθει να φοβούνται την αγάπη. Να αποσύρονται όταν δημιουργείται αληθινός δεσμός. Να νιώθουν ασφυξία μέσα στην οικειότητα. Κουβαλούν δικά τους τραύματα, δικές τους απώλειες, δικές τους άμυνες. Και όσο περισσότερο κάποιος τους πλησιάζει συναισθηματικά, τόσο περισσότερο ενεργοποιείται ο φόβος τους και η ανάγκη να τρέξουν μακριά.
Αλλά η κατανόηση αυτού του ατέρμονου συναισθηματικού κύκλου δεν αρκεί για να θεραπεύσει τον πόνο. Χρειάζεται το άτομο να αντικρίσει τους ρόλους που επαναλαμβάνει, τους φόβους του, και πιο σημαντικό απ’ όλα, να αντικρίσει την ψυχική του αναπηρία στη σύνδεση.
Γιατί ο άνθρωπος που περιμένει να αγαπηθεί, συχνά ζει μέσα σε μια διαρκή ψυχική αναμονή. Αναλύει λέξεις, κινήσεις, σιωπές. Προσπαθεί να διαβάσει τον άλλον. Να βρει ελπίδα εκεί που υπάρχει ασάφεια. Και κάπως έτσι, χάνει σιγά σιγά τη σχέση με τον εαυτό του. Δεν αντικρίζει τα δικά του θέματα και τελικά αυτός ο απρόσιτος άλλος, ή ακόμη και οι μη προσβάσιμες συνθήκες για την πολυπόθητη σύνδεση, γίνονται ασυνείδητα το σωσίβιο που τον κρατά μακριά από το να βυθιστεί στον ίδιο του τον εαυτό και να δει τα συναισθηματικά του τραύματα.
Η αλήθεια είναι σκληρή αλλά απελευθερωτική, η αγάπη δεν χρειάζεται να κυνηγηθεί για να υπάρξει. Δεν χρειάζεται να πείσεις κάποιον να σε δει. Δεν χρειάζεται να υποφέρεις για να αποδείξεις την αξία σου.
Ο πραγματικός έρωτας δεν δημιουργεί μόνιμη σύγχυση. Δεν σε αφήνει να ζεις ανάμεσα στην ελπίδα και στην έλλειψη. Δεν σε κρατά σε μια διαρκή κατάσταση συναισθηματικής πείνας.
Και ίσως κάποια στιγμή ο άνθρωπος χρειάζεται να αναρωτηθεί όχι γιατί δεν με αγαπά ο οποιοσδήποτε άλλος; αλλά γιατί εγώ έμαθα να νιώθω οικεία μέσα στην έλλειψη; Γιατί εγώ συνεχίζω να επιλέγω ανθρώπους όχι διαθέσιμους για μένα; Γιατί μου είναι πιο σημαντικό να ονειρεύομαι και να πλάθω την αγάπη από το να τη ζω;
Εκεί αρχίζει η πραγματική θεραπεία. Όχι όταν αλλάζει ο άλλος, αλλά όταν αλλάζει ο τρόπος που ο ίδιος ο άνθρωπος συνδέει την αγάπη με την αξία, τον πόνο και την ανάγκη.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη μορφή ωριμότητας να είναι να μπορεί κάποιος να αναγνωρίσει ότι η αγάπη δεν πρέπει να μοιάζει με μάχη για επιβίωση. Και ότι το να σε αγαπούν αληθινά δεν θα έπρεπε να είναι κάτι που πρέπει να κερδίσεις μέσα από τη στέρηση.