Το τραύμα της αξίας γεννά προς τους άλλους μια επιθετικότητα σχεδόν ηδονική.
Όταν η αυταξία δεν έχει ριζώσει εσωτερικά, τότε όλα γύρω μετατρέπονται σε πεδίο σύγκρισης, αξιολόγησης και κριτικής. Ο άλλος δεν βιώνεται ως πρόσωπο, αλλά ως καθρέφτης απειλής.
«Βρήκα το λάθος σου, άρα μπορώ να σε μειώσω κι έτσι, για λίγο να μαλακώσω τη δική μου εσωτερική αυστηρότητα».
Στην ψυχοδυναμική θεωρία, αυτή η διαδικασία περιγράφεται ως προβολή, κομμάτια ντροπής, ανεπάρκειας και εσωτερικής απόρριψης μεταφέρονται στον άλλον. Όπως σημειώνει ο Carl Gustav Jung, ό,τι δεν έχει συνειδητοποιηθεί μέσα μας, το συναντάμε έξω ως απειλή. Η Σκιά, όταν δεν βρίσκει εσωτερικό πεδίο αναγνώρισης και διαπαιδαγώγησης, εκφράζεται προς τα έξω με επιθετικότητα και προσβολή.
Η συλλογική διάσταση του τραύματος
Ο πόνος όμως δεν είναι μόνο ατομικός.
Μια κοινωνία, μια χώρα που βιώνει απογύμνωση αξιών, ματαίωση και διάψευση προσδοκιών, γίνεται πιο θυμωμένη. Αναζητά το λάθος στον άλλον, στο διαφορετικό, στο «μη αρκετό». Κάτω από την οργή όμως, υπάρχει συχνά μια τεράστια τρύπα απογοήτευσης και απώλειας νοήματος.
Η κοινωνική ψυχολογία δείχνει ότι σε περιόδους συλλογικού τραύματος αυξάνονται οι μηχανισμοί ακύρωσης και εκμηδενισμού. Ο άλλος δεν αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος με ιστορία, αλλά ως φορέας λάθους. Έτσι, η βία λεκτική ή συμβολική γίνεται μέσο εκφόρτισης της αβίωτης ντροπής.
Χωράμε το λάθος;
Δεν μπορούμε να μιλάμε για συμπόνια, αγάπη ή σεβασμό, αν δεν μπορούμε να χωρέσουμε το λάθος.
Αν δεν αντέχουμε να δούμε τον άλλον ολόκληρο: με τα ιδιαίτερα σημεία του και με τις αδυναμίες του. Γιατί και τα δύο τον πλάθουν, τον ζυμώνουν.
Ο Donald Winnicott μίλησε για το «αρκετά καλό περιβάλλον», εκεί όπου το λάθος δεν οδηγεί σε ντροπή αλλά σε ανάπτυξη. Όταν όμως το περιβάλλον οικογενειακό ή κοινωνικό είναι επικριτικό και τιμωρητικό, το άτομο μαθαίνει να επιβιώνει μέσα από τελειομανία ή επίθεση.
Όσο μεγαλύτερο το προσωπικό τραύμα, τόσο πιο έντονη η ντροπή που μπορεί να βιώσει κανείς. Η προσωπική ευθραυστότητα γίνεται η σημαία που σηκώνει στο εξωτερικό περιβάλλον η αγωνία να αποδείξει ότι αξίζει, γεγονός που τον καθιστά τυραννικό πρωτίστως προς τον εαυτό του.
Και αυτή η ντροπή σπάνια εμφανίζεται γυμνή. Συχνά κρύβεται κάτω από στάση υπεροχής, ηθικής ανωτερότητας ή σκληρής κριτικής. Είναι ένας αμυντικός μηχανισμός, αν σε μειώσω δεν θα φανεί η δική μου ρωγμή.
Όμως το τραύμα, όπως κι αν εκδηλωθεί, έχει ένα κοινό χαρακτηριστικό έλλειψη ενσυναίσθησης. Όχι επειδή το άτομο είναι «κακό», αλλά επειδή είναι αποσυνδεδεμένο από τον ίδιο του τον πόνο και την αγωνία. Και ό,τι δεν μπορούμε να νιώσουμε μέσα μας, δεν μπορούμε να το αναγνωρίσουμε στον άλλον.
Η θεραπευτική πορεία ατομική και συλλογική δεν περνά μέσα από τη σύγκριση, αλλά από τη συνάντηση. Τότε η σκληρότητα που διαβάζουμε κάτω από τις αναρτήσεις μιας κοπέλας, για παράδειγμα, που βίωσε σεξουαλική παρενόχληση, δεν θα εκφράζεται με απάνθρωπα σχόλια, γιατί η ψυχική καλλιέργεια φαίνεται όταν νιώθουμε ότι υπερισχύουμε. Όταν η ανάγκη για αποπομπή δεν θα συνδέεται με την ανάγκη αυτοαπόδειξης, θα αποκτήσουμε τη δυνατότητα να πούμε: σε βλέπω όπως είσαι, με τα όριά σου και τις δυνατότητές σου.
Εκεί αρχίζει να επουλώνεται το τραύμα της αξίας. Εκεί η επιθετικότητα χάνει τον λόγο ύπαρξής της.
Η αυταξία δεν χτίζεται πάνω στην ακύρωση του άλλου, αλλά στη βαθιά αποδοχή του εαυτού.
Και αυτό είναι μια πράξη ψυχικής ωριμότητας αλλά και πολιτισμού.
Shakila Ιωάννα Μπράτη
Ψυχοθεραπεύτρια – Facilitator Εσωτερικών Διαδικασιών
Εκλεκτική Συνδυαστική Ψυχοθεραπεία
Εναλλακτικές Θεραπευτικές Προσεγγίσεις