Τον τελευταίο καιρό πολλοί άνθρωποι βιώνουν έναν υπόγειο, διαρκή φόβο. Μια ανησυχία που δεν αφορά μόνο τα γεγονότα, αλλά το αίσθημα αποσταθεροποίησης που αυτά δημιουργούν μέσα μας. Οι πολιτικές εξελίξεις, οι κοινωνικές εντάσεις, η αίσθηση αδικίας ή ματαίωσης απέναντι σε κυβερνητικές αποφάσεις δεν μένουν στο επίπεδο της ενημέρωσης. Αγγίζουν βαθύτερα στρώματα της προσωπικότητας.
Και τότε γεννιέται η εσωτερική ερώτηση:
«Πού πατάω; Τι να εμπιστευτώ από αυτά που ακούω; Είμαι ασφαλής;»
Ο άνθρωπος είναι βαθιά κοινωνικό ον. Το νευρικό μας σύστημα δεν λειτουργεί αποκομμένο από το περιβάλλον. Όταν το κοινωνικό πεδίο μεταδίδει αβεβαιότητα, απειλή ή αδικία, το σώμα αντιδρά σαν να βρίσκεται σε κίνδυνο. Αυτό συχνά εκφράζεται με αύξηση της έντασης, δυσκολία στον ύπνο και στη συγκέντρωση, ευερεθιστότητα ή θλίψη.
Σύμφωνα με τον Carl Gustav Jung, το άτομο επηρεάζεται βαθιά από το συλλογικό ασυνείδητο. Σε περιόδους κοινωνικής αναταραχής ενεργοποιούνται αρχέτυπα φόβου, κατάρρευσης ή αδικίας. Δεν αντιδρούμε μόνο στα γεγονότα, αντιδρούμε και στις εσωτερικές μας μνήμες. Με άλλα λόγια, η κοινωνική αποσταθεροποίηση που βιώνουμε μπορεί να ερεθίσει προσωπικά μας τραύματα.
Έτσι, η πολιτική αναστάτωση μπορεί να ξυπνήσει βιώματα εγκατάλειψης, απόρριψης ή βαθιάς αδυναμίας. Η αίσθηση ότι «δεν ακούγομαι» ή «δεν υπολογίζομαι» αγγίζει ένα υπαρξιακό σημείο. Ο Alfred Adler μιλούσε για τη θεμελιώδη ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει και να συμβάλλει στο κοινωνικό σύνολο. Όταν αυτή η εσωτερική ανάγκη ματαιώνεται, γεννιέται θυμός, απογοήτευση και ενισχύεται το αίσθημα ανημπόριας.
Η ματαίωση δεν είναι απλώς αντίδραση. Είναι βαθύ πένθος. Πένθος για μια ιδέα δικαιοσύνης που δεν επιβεβαιώθηκε. Πένθος για μια ελπίδα που ακυρώθηκε. Το ψέμα ή η διάψευση που βιώνεται σε συλλογικό επίπεδο μπορεί να επιδράσει ακόμη και στο σώμα, δημιουργώντας έντονο στρες, μόνιμη σωματική κόπωση, άγχος χωρίς σαφή αιτία και αίσθηση εσωτερικής αναστάτωσης. Όταν το νευρικό σύστημα παραμένει σε διαρκή συναγερμό, εξαντλείται.
Το σώμα δεν διακρίνει εύκολα ανάμεσα σε έναν άμεσο, πραγματικό κίνδυνο και σε μια συμβολική απειλή. Αν η αίσθηση ανασφάλειας διαρκεί, η ψυχική ένταση μετατρέπεται σε σωματική επιβάρυνση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ασθένεια προέρχεται από κοινωνικά γεγονότα, αλλά ότι η χρόνια ενεργοποίηση του στρες επηρεάζει συνολικά την υγεία.
Η ψυχική και σωματική φροντίδα που χρειάζεται να προσφέρουμε στον εαυτό μας αυτή την περίοδο δεν σημαίνει αδιαφορία για τα κοινωνικά ζητήματα που απασχολούν τον τόπο μας ή τον κόσμο. Σημαίνει ρύθμιση, ώστε να μπορούμε να παραμένουμε συνειδητοί και λειτουργικοί χωρίς να καταρρέουμε. Η εσωτερική σταθερότητα δεν αναιρεί την κοινωνική ευαισθησία· την στηρίζει με πρακτικό τρόπο.
Οι εποχές κρίσης λειτουργούν σαν καθρέφτης. Μας φέρνουν αντιμέτωπους με τον φόβο, τον θυμό, αλλά και με την ευθύνη μας απέναντι στον εσωτερικό μας κόσμο. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε πλήρως τις πολιτικές εξελίξεις. Μπορούμε όμως να καλλιεργήσουμε ψυχική ανθεκτικότητα.
Η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται στην άρνηση του φόβου. Βρίσκεται στη συνειδητή του αναγνώριση. Και μέσα από αυτή τη διαδικασία ίσως ανακαλύψουμε ότι, ακόμη και σε περιόδους κοινωνικής αναστάτωσης, υπάρχει ένα σημείο μέσα μας που παραμένει σταθερό. Εκεί μπορούμε να επιστρέφουμε και να ξαναβρίσκουμε το κέντρο μας.
Τι είναι το Πένθος;
Το πένθος δεν αφορά μόνο την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου.
Είναι η φυσική ψυχική διεργασία που ενεργοποιείται όταν χάνεται:
μια βεβαιότητα,
μια προσδοκία,
μια αίσθηση ασφάλειας που θεωρούσαμε ότι είχαμε κατάκτηση,
μια εικόνα που είχαμε δημιουργήσει για το μέλλον.
Το πένθος είναι η αναγνώριση ότι κάτι που θεωρούσαμε δεδομένο δεν υπάρχει πια.
Σύμφωνα με τον Sigmund Freud στο κείμενό του «Πένθος και Μελαγχολία», το πένθος είναι μια υγιής διαδικασία αποδέσμευσης από αυτό που χάθηκε. Είναι ο ψυχικός χρόνος που χρειάζεται για να μετασχηματιστεί η απώλεια.
Πώς επηρεάζει την ψυχολογική μας έκφραση;
Μπορεί να γίνουμε πιο σιωπηλοί ή εσωστρεφείς.
Μπορεί να βιώνουμε ευαισθησία ή συγκίνηση χωρίς εμφανή αιτία.
Ενδέχεται να εμφανιστεί κούραση ή αποθάρρυνση.
Πώς επηρεάζει την κοινωνική μας έκφραση;
Απόσυρση από συζητήσεις.
Δυσκολία εμπιστοσύνης.
Αίσθηση ότι «δεν με καταλαβαίνουν».
Τι είναι η Μάχη ή Φυγή;
Η μάχη ή φυγή είναι ένας βιολογικός μηχανισμός επιβίωσης. Όταν αντιλαμβανόμαστε απειλή, ενεργοποιείται το συμπαθητικό νευρικό σύστημα.
Ο οργανισμός προετοιμάζεται να:
Αντισταθεί (μάχη)
Απομακρυνθεί (φυγή)
Η έννοια αυτή περιεγράφηκε επιστημονικά από τον Walter Cannon στις αρχές του 20ού αιώνα.
Το σώμα εκκρίνει αδρεναλίνη και κορτιζόλη.
Η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα.
Η σκέψη γίνεται πιο απόλυτη τι μπορώ να κανω για να επιβιώσω, δεν υπάρχει διαπραγμάτευση.
Πώς επηρεάζει την ψυχολογική μας έκφραση;
Ένταση και εκνευρισμός.
Απόλυτη σκέψη, όλα ή τίποτα.
Δυσκολία ψυχραιμίας.
Πώς επηρεάζει την κοινωνική μας έκφραση;
Στη μάχη:
Αντιπαραθέσεις.
Επιθετικός λόγος.
Πόλωση φανατισμος.
Στη φυγή:
Αποφυγή συζητήσεων.
Αποστασιοποίηση.
Αδιαφορία ως άμυνα.
Όταν Πένθος και Μάχη/Φυγή συνυπάρχουν
Πενθούμε για την απώλεια μιας ιδέας όπως και το αίσθημα σταθερότητας.
Και ταυτόχρονα βρισκόμαστε σε κατάσταση εσωτερικής άμυνας.
Το αποτέλεσμα;
Μπορεί να εναλλασσόμαστε μεταξύ πολύ αντίθετων συναισθημάτων όπως
Θλίψης και θυμού.
Απόσυρσης και έντονης αντίδρασης.
Ευαλωτότητας και σκληρότητας.
Ο Carl Gustav Jung θα έλεγε ότι σε τέτοιες στιγμές ενεργοποιείται η σκιά το κομμάτι μας που φοβάται την απώλεια ελέγχου.
Η επίδραση στην κοινωνική συνοχή
Όταν μεγάλα τμήματα μιας κοινωνίας λειτουργούν σε μάχη ή φυγή:
Αυξάνεται η πόλωση.
Μειώνεται η ενσυναίσθηση.
Ενισχύεται ο διχασμός.
Όταν όμως αναγνωρίζεται το πένθος:
Δημιουργείται χώρος διαλόγου ακόμα και στις αντιθέσεις .
Εμφανίζεται συλλογική ευαισθησία στα κοινωνικά θέματα.
Καλλιεργείται η ωριμότητα και η βαθύτερη εν συναίσθηση στα κοινωνικά γεγονότα.
Η διαφορά βρίσκεται στη συνειδητότητα.
Τι μπορούμε να κάνουμε;
Να αναγνωρίσουμε Τι νιώθω πως το αισθάνομαι στο σωμα μου?
Να παρατηρήσουμε Πως δρα πρακτικά το σωμα όταν βρίσκεται σε κάποια από αυτές τις καταστάσεις
Να ρυθμίσουμε Το νευρικό σύστημα με αναπνοή και παύση.
Να επιλέξουμε Συνειδητά τον τρόπο έκφρασης να μην παρασυρθούμε από την οποία παρόρμηση.
Η συναισθηματική ωριμότητα δεν σημαίνει απουσία εγρήγορσης.
Σημαίνει ικανότητα επίγνωσης και φυσικά σωστη διαχείριση της κατάστασης.