Σε περιόδους κρίσης, όπως ο πόλεμος, το συλλογικό ασυνείδητο ενεργοποιείται έντονα. Οι εικόνες καταστροφής, απώλειας και φόβου δεν επηρεάζουν μόνο εκείνους που τις βιώνουν άμεσα. Ενεργοποιούν γενικά βαθύτερα στρώματα της ψυχής και σε ανθρώπους που δεν έχουν άμεσα το βίωμα, όμως επηρεάζονται καθώς σχετίζονται με το αρχέτυπο του τραύματος, της απειλής και της επιβίωσης.
Η απάντηση σε αυτό δεν βρίσκεται μόνο στην ατομική ψυχολογία. Βρίσκεται σε κάτι βαθύτερο. Στο συλλογικό ασυνείδητο.
Ο Carl Gustav Jung περιέγραψε το συλλογικό ασυνείδητο ως ένα κοινό ψυχικό πεδίο στο οποίο ανήκουμε όλοι. Δεν είναι απλώς ένα σύνολο ιδεών ή πολιτισμικών στοιχείων. Είναι μια ζωντανή δεξαμενή εμπειριών, συμβόλων και αρχέτυπων που επηρεάζουν τον τρόπο που αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε και αντιδρούμε, ακόμη και όταν δεν έχουμε άμεση προσωπική εμπειρία ενός γεγονότος.
«Σε αντίθεση με το προσωπικό ασυνείδητο, που αποτελείται από περιεχόμενα που κάποτε ήταν συνειδητά, το συλλογικό ασυνείδητο περιέχει μορφές και εικόνες που δεν αποκτήθηκαν ατομικά, αλλά είναι κοινές σε όλη την ανθρωπότητα.»
Carl Gustav Jung
Και εδώ είναι το κρίσιμο σημείο. Το σώμα και η ψυχή δεν διαχωρίζουν πάντα την προσωπική από τη συλλογική εμπειρία. Το νευρικό μας σύστημα μπορεί να αντιδρά σαν να κινδυνεύουμε εμείς, ακόμη κι αν βρισκόμαστε σε ασφάλεια. Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί άνθρωποι νιώθουν έντονο άγχος, κόπωση, θλίψη ή μια αίσθηση απειλής χωρίς να μπορούν να την τοποθετήσουν.
Η ψυχολογία του τραύματος έχει δείξει ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε εικόνες βίας, ακόμη και μέσω των μέσων ενημέρωσης, μπορεί να δημιουργήσει δευτερογενές τραύμα. Δεν χρειάζεται να βιώσεις κάτι άμεσα για να σε επηρεάσει. Αρκεί να εκτεθείς επανειλημμένα σε αυτό. Το συλλογικό ασυνείδητο λειτουργεί σαν αγωγός. Μεταφέρει την ένταση, τον φόβο και την αγωνία από το ένα μέρος του κόσμου στο άλλο.
Παράλληλα, ενεργοποιούνται αρχέτυπα που σχετίζονται με τον πόλεμο. Το αρχέτυπο του πολεμιστή, του θύματος, του σωτήρα, αλλά και της καταστροφής. Αυτά τα αρχέτυπα δεν είναι θεωρητικές έννοιες. Είναι ψυχικές δυνάμεις που επηρεάζουν τη συμπεριφορά και τα συναισθήματά μας. Μπορεί να παρατηρήσουμε αυξημένη ένταση, πόλωση, θυμό ή ακόμη και μια εσωτερική σύγκρουση που δεν εξηγείται από την προσωπική μας ζωή.
Ο Sigmund Freud είχε αναφερθεί επίσης στην έννοια της ενόρμησης του θανάτου, μιας εσωτερικής τάσης προς την καταστροφή που ενεργοποιείται σε περιόδους κρίσης. Σε συλλογικό επίπεδο, αυτή η ενέργεια μπορεί να εκφραστεί μέσω πολέμων, βίας και επιθετικότητας. Σε ατομικό επίπεδο, μπορεί να εκδηλωθεί ως εσωτερική ένταση, αυτοκαταστροφικές τάσεις ή συναισθηματική αποσύνδεση.
Από την άλλη πλευρά, ο Donald Winnicott τόνιζε τη σημασία του «κρατήματος» της αίσθησης ασφάλειας που χρειάζεται το άτομο για να παραμείνει ψυχικά σταθερό. Σε περιόδους συλλογικής αναστάτωσης, αυτό το κράτημα διαταράσσεται. Και τότε ο άνθρωπος αναζητά εξωτερικά στηρίγματα για να επανέλθει σε ισορροπία.
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι αυτό που βιώνουμε δεν είναι αδυναμία. Είναι φυσική αντίδραση σε ένα ενεργοποιημένο συλλογικό πεδίο. Το πρόβλημα δεν είναι ότι επηρεαζόμαστε. Το πρόβλημα είναι όταν δεν γνωρίζουμε ότι επηρεαζόμαστε.
Η επίγνωση είναι το πρώτο βήμα.
Όταν αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε ότι κάποια από τα συναισθήματα που βιώνουμε δεν ανήκουν αποκλειστικά στην προσωπική μας ιστορία, τότε μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν εσωτερικό διαχωρισμό. Να πούμε: «Αυτό που νιώθω είναι πραγματικό, αλλά δεν είναι όλο δικό μου».
Αυτός ο διαχωρισμός δεν μειώνει την ενσυναίσθηση. Αντίθετα, την καθαρίζει. Μας επιτρέπει να νιώθουμε χωρίς να κατακλυζόμαστε. Να είμαστε συνδεδεμένοι χωρίς να διαλυόμαστε.
Το συλλογικό ασυνείδητο δεν είναι μόνο σκοτάδι. Είναι και πηγή σύνδεσης, συμπόνιας και βαθιάς κατανόησης. Μέσα από αυτό, μπορούμε να νιώσουμε τον πόνο του άλλου, αλλά και την ανάγκη για ειρήνη, φροντίδα και επανένωση.
Και ίσως, σε τέτοιες εποχές, η μεγαλύτερη πράξη ευθύνης δεν είναι να κουβαλήσουμε όλο τον πόνο του κόσμου.
Αλλά να μπορέσουμε να μείνουμε παρόντες… χωρίς να χαθούμε μέσα σε αυτόν.
«Η ειρήνη δεν είναι κάτι που μπορεί να επιβληθεί από έξω. Δεν είναι αποτέλεσμα συμφωνιών ή ιδεολογιών. Η ειρήνη αρχίζει όταν ο άνθρωπος κατανοήσει τον εαυτό του, όταν δει το φόβο του, τη βία του, τη σύγκρουσή του και δεν απομακρυνθεί από αυτά.»
Jiddu Krishnamurti
Η φράση αυτή του Krishnamurti με αγγίζει έντονα αλλά αγγίζει και έναν από τους πιο βαθιούς πυρήνες της ψυχολογίας, ότι η σύγκρουση δεν είναι μόνο εξωτερική πραγματικότητα, αλλά εντέλει είναι μια εσωτερική κατάσταση.
Όσο ο άνθρωπος αποφεύγει να δει τον φόβο του, τόσο αυτός μεταμφιέζεται σε έλεγχο, σε άμυνα, σε ανάγκη κυριαρχίας. Όσο δεν αναγνωρίζει τη δική του βία ακόμη και στις πιο λεπτές της μορφές, όπως η απόρριψη, η κριτική, ή απαίτηση τόσο αυτή προβάλλεται προς τα έξω, στις σχέσεις, στις ομάδες, στις κοινωνίες.
Μέσα από τον κλάδο της ψυχολογίας γνωρίζουμε καλά πως ότι ό,τι δεν συνειδητοποιείται, επαναλαμβάνεται.
Η εσωτερική σύγκρουση, όταν μένει αόρατη, δεν εξαφανίζεται. Μεταφέρεται. Από τον έναν άνθρωπο στον άλλον. Από τη μια γενιά στην επόμενη. Από το ατομικό στο συλλογικό.
Και έτσι, η απουσία ειρήνης μέσα μας γίνεται έλλειψη ειρήνης γύρω μας.
Ιωάννα Μπράτη Ψυχοθεραπεία & Ομάδες Αυτογνωσίας